Lammiilee Itoophiyaa Liibiyaa Keessatti Dhabaman: Waan Maatiin Beekuu Qaban

Maatii Itoophiyaa hedduudhaaf, Liibiyaan iddoo quunnamtiin nama jaallatan tokko wajjin itti citu dha. Karaa godaansa kaabaa gara Awurooppaatti geessu irraa kutaa balaa guddaa qabu irra jirti; akkasumas iddoowwan namoonni yeroo baay'ee itti dhabaman keessaa tokko dha. Barreeffamni kun maaliif akka ta'e ni ibsa; firri keessan Liibiyaa keessa jira ykn Liibiyaa keessa darbaa jira jettanii yoo barbaadaa jirtan, tarkaanfiiwwan hojiirra oolan fudhachuu dandeessanis ni kaa'a.

Liibiyaan karaa balaa qabu tokkicha miti. Lammiileen Itoophiyaa hedduun karaa bahaa Jibuutii keessa darbanii Galoo Adeen ce'anii gara Yamanii fi Saawud Arabiyaatti imalu; achittis namoonni ni dhabamu. Tarkaanfiiwwan armaan gadii iddoo firri keessan quunnamtii itti kute kamittuu ni hojjetu.

01Maaliif lammiileen Itoophiyaa hedduun Liibiyaa keessatti dhabamu

Liibiyaan yeroo dheeraadhaaf biyya namoonni Gaanfa Afrikaa irraa gara Galaana Meditraaniyaanitti imalan keessa darban turte. Wantoonni hedduun addatti balaa akka qabaattu, akkasumas namoonni akka salphaatti hin argamne godhu:

• Gareewwan namoota seeraan alaan ceesisanii fi daldala namaa. Namoonni biyyattii keessa darbuuf yeroo baay'ee namoota seeraan alaan nama ceesisan irratti hirkatu. Karaa irratti, tokko tokko garee tokko irraa gara garee biraatti dabarfamu, hidhamu, ykn miidhaadhaaf saaxilamu.
• Hidhaa. Imaltoonni hedduun buufataalee hidhaa mootummaa ykn kanneen seeraan alaa keessatti hidhamu; yeroo tokko tokko yeroo dheeraadhaaf, yeroo baay'ees karaa maatii isaanii itti quunnaman tokko malee.
• Butamuu fi maallaqa gaafachuu. Maatiin yeroo tokko tokko namoota gadhiifamuu firaatiif kaffaltii gaafataniin quunnamamu. Haalawwan kun sodaachisaa fi balaa kan qaban yoo ta'u, sababa quunnamtiin tasa itti citu ykn itti jijjiiramu keessaa isa beekamaa dha.
• Galaana ce'uu. Ce'umsi Meditraaniyaan giddu-galeessaa qarqara Liibiyaa irraa ka'u kanneen addunyaa irratti lubbuu namaa baay'ee galaafatan keessaa tokko dha. Yeroo bidiruun badu ykn qabamu, maatiin yeroo baay'ee odeeffannoo eenyu akka lubbuun hafe tokko malee hafu.

Sababa galmeen haalawwan kanneen keessatti dadhabaa ta'ee fi sochiin jeequmsaan guutameef, namni tokko utuma lubbuun jiruu mul'ata keessaa bahuu danda'a. Kanaafuu galmeen ifa ta'ee fi uummataaf banaa ta'e barbaachisaa kan ta'u.

02Yoo firri keessan Liibiyaa keessatti dhabame

Haalli tokkoon tokkoon adda adda; garuu tarkaanfiiwwan kun carraa odeeffannoo argachuu isa caalu isinii kennu.

1. Dhimmicha gabaasaa, galmee uummataaf ifa ta'e uumaa

Fira keessan iyyata uummataaf ifa ta'ee fi barbaadamuu danda'u irratti dabalaa. Nama dhabame bal'ina dandeessan hundaan gabaasaa: maqaa guutuu fi akkaataa inni itti barreeffamu, suuraa, umurii, yeroo fi iddoo yeroo dhumaatiif quunnamtii itti godhan, akkasumas karaa irra imalaa turan. Galmeen uummataaf ifa ta'e galmee irra jiraachuun namoonni biroo akka isaan beekan gargaara; odeeffannoo gara fuulduraatti dhufu kamiifuu iddoo qubatu kenna.

2. Odeeffannoo hunda walitti qabaa, tursaa

Guyyoota, lakkoofsota bilbilaa isin quunnaman, maqaa namoota fira keessan wajjin imalaa turanii, fi waan isinitti himame hunda barreessaa. Ergaawwanii fi suuraawwan iskiriinii tursaa. Wanti xiqqaan booda barbaachisaa ta'uu danda'a.

3. Gaaffii maallaqaa irratti of eeggannoo guddaa godhaa

Namni tokko maallaqa gaafachuudhaan yoo isin quunname, kophaa keessan miti; haalawwan kun balaa qabu. Ragaa kamiyyuu tursuu yaalaa, eenyu akka amantan irratti of eeggadhaa, akkasumas dhiibbaa jalatti kophaa keessan tarkaanfii fudhachuu mannaa dhaabbilee beekamoo irraa gorsa barbaadaa. Kaffaluun nageenya hin mirkaneessu; maatiis gaaffii irra deddeebi'uuf saaxiluu danda'a.

4. Tajaajilawwan hordoffii maatii kan seeraan beekaman fayyadamaa

Dhaabbileen idil-addunyaa tokko tokko maatii addaan bahan walitti deebisuu irratti kan xiyyeeffatan dha:

• Koreen Fannoo Diimaa Idil-addunyaa (ICRC) fi waldaaleen Fannoo Diimaa fi Baatii Diimaa biyyaalessaa sagantaalee hordoffii maatii, kan yeroo baay'ee Restoring Family Links jedhaman, ni geggeessu. Waldaan Fannoo Diimaa Itoophiyaa gaaffiiwwan hordoffii Itoophiyaa keessatti ni fudhata.
• UNHCR, Dhaabbanni Baqattootaa Mootummoota Gamtoomanii, baqattootaa fi kooluu-galtoota wajjin hojjeta; biyyoota tokko tokko keessatti iddoo quunnamtii ta'uu danda'a.
• IOM, Dhaabbanni Godaansaa Idil-addunyaa, godaantota Liibiyaa keessattii fi karaa bahaa irratti rakkatan ni gargaara; kun sagantaalee fedhiidhaan biyyatti deebi'uus of keessatti qabata.

Tajaajilawwan kun iyyata uummataaf ifa ta'e cinatti hojjetu malee bakka isaa hin bu'an. Lamaan isaanii fayyadamuun bal'ina barbaacha keessanii dabala.

5. Hawaasa wajjin wal quunnamaa

Diyaaspooraan Itoophiyaa walitti hidhata cimaa qaba; oduunis ni deema. Iyyata ifa ta'e, dhimma galmee keessanii cinatti, marsaalee hawaasaa keessatti qooduun namoonni hedduun fira keessaniif akka ija ta'an godha.

03Akka Itoophiyaa irraa Kan Dhabaman (Missing From Ethiopia) gargaaruu danda'u

Nuti galmee uummataaf ifa ta'e, bilisaa fi afaanota hedduun qophaa'e kan lammiilee Itoophiyaa dhabamanii ni qabanna; maatiin odeeffannoo faca'e gara iyyata ifa ta'eetti akka jijjiiranis ni gargaarra. Yeroo dhimma tokko gabaastan, gareen keenya ni ilaala, galmee irratti ni maxxansa, hawaasa bal'aas akka qaqqabuuf ni qooda. Odeeffannoon amanamaan yoo deebi'e, dhuunfaadhaan isin quunnamna.

Deebii ni argattu jennee waadaa galuu hin dandeenyu; akkasitti of fakkeessinees hin beeknu. Wanti gochuu dandeenyu, maqaan fira keessanii akka galmaa'u, akka mul'atuu fi akka barbaadamuu danda'u mirkaneessuu dha; kanaan, yeroon namni tokko isaan itti beeku iddoo itti qajeelu ni qabaata.

04Waa'ee abdii jecha tokko

Maatiin karaawwan kanneen irra barbaadan ba'aa guddaa, yeroo baay'ees waggoota hedduudhaaf, baatu. Nama jaallatan gabaasuun abdii kutachuu miti; faallaa isaa ti. Akka isaan irraanfataman hayyamuu diduu dha. Firri keessan Liibiyaa keessatti ykn karaa sana irratti iddoo kamittuu yoo dhabame, dhimma isaanii gabaasaa; hawaasnis barbaacha keessatti isin haa gargaaru.