"Sararri Tokko Illee Hin Jiru": Barbaachni Ilmi Tokko Waggaa Shantama Abbaa Isaa Barbaadaa Ture

Dimeetti, Taaddasaan fuudhe. Haati manaa isaa, Fanaayyee Laakoo Gazaahaany, dafanii mucaa isaanii jalqabaa eegachuu jalqaban.

Ergasii bara 1974 dhufe. Mootummaan Itoophiyaa kufaa ture; biyyattiinis rakkina jijjiiramaa keessa seenaa turte. Gareen qorannichaa Dimee gad dhiise â Taaddasaanis isaan waliin deeme, haala yeroo sun yoo fooyya'e akka deebi'u Fanaayyeef abdachiisee.

"Garuu abdiin sun," jedha ilmi isaa barreesse, "abdii hin guutamne ta'ee jijjiirame."

Taaddasaanis erga abbaan isaa deemee booda dhalate. Isaan takkaa wal hin argine.

Waggaa shantama barbaacha

Taarreekany guddate, fuudhe, ijoollee afur guddise â garuu barbaaduu takkaa hin dhiifne. "Eessa akka jiruu fi maatiin isaa eenyu akka ta'e beekuuf jireenya koo guutuu rakkina hedduu obsullee," jedha inni barreesse, "hanga ammaatti hojjechuu hin dandeenye."

Innis waan barbaadaan waan tokkollee harkaa hin qabne godhu godhe. Miidiyaa hawaasummaa yaale. Nama waa beeku danda'u kamiin wajjinuu haasawa qajeelaa taasise. Achumaanis waggoonni lamaan sun bakka mallattoo dhiisuu qaban tokko keessa abbaa isaa barbaaduu deeme: galmee barnootaa.

Innis dizartteeshinii PhD Dr. Toodd Instiitiyuutii Qorannoo Itoophiyaa Yuunivarsiitii Finfinneetti argate. Maqaa abbaa isaa barbaadaa dubbise. Achi hin turre â galata galcha keessatti illee. Yuunivarsiitii Kentin, bakka Dr. Toodd tureen, quunname. Homaa.

"Waggaa lamaaf wal waliin turuun dhugumaan yaadannoo fi michummaa gaarii uuma," jedha Taarreekany barreesse. "Garuu akkamitti waa'ee Taaddasaa ragaan sararri tokkollee hin jirre?"

Kunis gaaffii waa'ee nama tokkoo, akkasumas waa'ee waan guddaa caaluutii. Itoophiyaa baadiyyaa bara 1970oota keessatti, mana hedduu keessa kaameeraan hin turre, sanadni hin turre, aadaan galmeessuu hin turre. Namni tokko pirojektii qorannoo beekamaa giddu-galeessa keessatti hojjetee mallattoo tokkollee dhiisuu dhabuu danda'a. Qorannichi eegame. Qorataan waggaa shantamaaf waabefame. Gargaaraan galmee keessaa akkuma Dimee irraa bade sana guutummaatti bade.

Suuraan Taaddasaa Gammadaa tokkollee jira jedhamee hin beekamu.

Haadha maqaa isaa eegde

Kan hafe qooda namootaan raawwatame. Michuu Taaddasaa dhihoo, Maasreeshaa Ayyalee Turuloo, kan gara Taarreekany dabarse ragaa inni amma akka teessoo qabatee jiru:

• Wallaggaa
• Nejjoo
• Akaakayyuu Odaa jedhamu
• Afaan Ingiliizii dubbata
• Konkolaachisuu danda'a

Akkasumas haadha isaatiin. Waan hunda keessa â abbaa buddeenaa Taarreekany maqaa ofii isaa kennuu barbaade dabalatee â Fanaayyeen "seenaa abbaa koo jaallattee eegde," maqaan dhugaa mucaa ishee akka jijjiiramu diddee.

Maqaa, waggaa shantamaaf, yaadannoo qofaan eegame.

Galmee amma jiru

Guyyaa 3 Adoolessa 2026, maqaan Taaddasaa Gammadaa galmee Missing From Ethiopia keessatti galmaa'e â galmee dhaabbataa, uummataaf banaa, kan barbaadamu danda'u, afaanota shan keessatti: Amaariffa, Afaan Oromoo, Tigriffa, Arabiffa, fi Ingiliiffa.

Kunis, akka maatiin isaa beekutti, waggaa shantama keessatti sanada jalqabaa maqaa isaa qabatuudha.

Suuraan galmee irra jiru kan ilma isaati â fuulli abbaa isaa achi keessatti argamuu danda'a jedhamee abdiidhaan dhihaate. "Ani amma waggaa 50oota jalqabaa keessa jira, fuudheera, ijoollee afur qaba," jedha Taarreekany barreesse. "Waaqayyoof galanni haa ta'u! Barbaachi amma illee itti fufeera."

Bakka tokkotti, Nejjoo keessa maatiin ilma qorattoota alaa waliin gara kibbaa deemee takkaa gara manaa hin deebine yaadatu jiraachuu danda'a. Bakka tokkotti arkiivii dirree keessatti suuraan, barreeffama guyyaa dirree keessatti maqaan, ykn miseensa naannoo Dr. Toodd kan konkolaachisaa Afaan Ingiliizii dubbatu Wallaggaa irraa yaadatu jiraachuu danda'a.

Yoo ati Nejjoo irraa taate, yoo maatii Odaa beekte, yoo garee qorannoo Dimee keessatti bara 1972 fi 1974 gidduutti hojjete yaadatte â ykn yoo gargaaruu barbaadde qofa â seenaa kana qoodi. Waggaa shantama booda, ragaan sararaa waa'ee Taaddasaa dhumarratti jira. Akka argamu gargaari.