Tadesse Gemeda bara 1974 gareewwan qorattoota Biritaanii wajjin, mucaan isaa dhalachuu dura, Diimee, Itoophiyaa dhiisee ba'e. Waggoota shantama booda, mucaan isaa ammayyuu isa barbaaddachaa jira. Kun seenaa isaa ti.
Missing From Ethiopia
4 August 2026
Tarekegn (Daawit) Taddasaa Gammadaa seenaa isaa yeroo hedduu, galmeewwaniif, yuunivarsiitiiwwaniif, nama isa dhaggeeffatu kamiifuu himeera. Inni Diimee, Kibba Lixa Itoophiyaatti, bara 1974 dhalate. Abbaan isaa utuu inni hin dhalatiin dura deeme. Guutuu jireenya isaatiif isa barbaadaa jira. Kun seenaa isaati, guutummaatti dubbii isaatiin himame.
Bara 1970tiin dura, saayintistiin qorataan namoomaa (anthropologist) Biriitaaniyaa tokko, Dr. David Michael Todd jedhamu, saba Diimee qorachuuf gara Diimee, kutaa Kibba Lixa Itoophiyaa kan fagoo jiru dhufe. Qorannoon achitti gaggeesse (waa'ee hawaasa Diimee, gita hawaasummaa isaanii, ogeeyyii harkaa isaanii) hundee qorannoo guddaa ta'e, kan waggoota shantama itti aanan keessa qorattoota heddu biratti caqasame.
Kophaa isaatii hin dhufne. Waggaa lamaaf isa waliin hojjechaa kan ture dargaggeessa biyya sanaa keessaa kutaa biraatii dhufe: Taddasaa Gammadaa, kan Naqamtee (Naqamtee) godina Wallaggaa irraa, akaakayyuu nama Oddaa jedhamuu ti. Taddasaan Ingiliffa dubbata ture, yeroo sanaa fi bakka sanatti kan baay'ee hin baramne, akkasumas konkolaataa oofuu ni danda'a ture. Waggaa lamaaf gareen qorannichaa gargaaraa dirree ta'ee hojjeteera.
Diimee keessatti, Taddasaa fi Fanaayee Laakkaw Gazaahny walii wajjin turan, dafanii ilma isaanii jalqabaa eeggachaa turan.
Ergasii bara 1974 dhufe. Fincilli mootummaa Haayilesillaasee gaggeeffachaa ture; biyyattiin gara jeequmsa ce'umsa Dergitti seenaa turte. Garee qorannoo sun Diimee irraa deemte, Taaddasee'ellee isaan wajjin deeme, haala fooyya'utti akka deebi'u Fanaayeef waadaa seenee.
"Waadaan sun garuu," ilmi isaa ni barreessa, "waadaa hin guutamin taate."
Taarekenyi erga abbaan isaa deemee booda dhalate. Isaan hanga ammaatti wal argan hin beekan.
Taarekenyi guddate, ni fuudhe, ijoollee afur guddise; barbaacha isaa illee gonkumaa hin dhaabne. "Rakkina guddaa lubbuu koo keessa jireenya koo guutuu keessatti dhagaa jedhee argus, eessa akka jiruu fi maatiin isaa eenyu akka ta'e beekuuf," inni ni barreessa, "hanga ammaatti bakkaan gahuu hin dandeenye."
Inni waan namni barbaacha godhu kan hiika xiqqoo qofa qabu godhu godhe. Miidiyaa hawaasaa itti gargaarame. Nama waan tokko iyyuu beeku ta'a jedhee yaadu hunda wajjin haasawa suutee taasise. Kanneen keessaas gara bakka tokkicha waggoota lamaan sun ragaa isa keessatti hambisu qaban - galmee barnoota ol'aanaa - deemee barbaade.
Barreeffama Dr. Todd kan digrii sadaffaa Institituutii Qorannoo Itoophiyaa Yuunivarsiitii Finfinneetti argate. Maqaa abbaa isaa barbaacha dubbise. Achitti hin turre, dinqisiifannaa keessattuu hin ilaalamne. Yuunivarsiitii Kent, kan Dr. Todd itti hojjetu qunnamee. Homaa hin argatin.
"Waggaa lamaaf wal wajjin turuun dhugumatti yaadannoo miidhagaa fi michoomaa uuma," Taarekenyi ni barreessa. "Garuu akkamitti sarara ragaa tokko iyyuu waa'ee Taaddasee hin jirre?"
Gaaffiin kun waaya nama tokkoo fi waan kana caalaa guddaa dha. Itiyoophiyaa baadiyyaa bara 1970moota keessatti, manneen hedduu keessatti kaameraan hin turre, ragaaleen hin turre, aadaan waan galmeessuus hin turre. Namni tokko projektii qorannoo beekamaa tokko keessatti gidduutti hojjechuu danda'a, garuu galmee keessatti wanti isa ibsu tokko iyyuu hin hafne. Qorannoon sun eegame. Qorataan sanaa waggaa shantamaa oliif caqafameera. Gargaarsaan sun garuu galmee keessaa dhabame, akkuma inni Diimee irraa badu sana.
Suuraan Taaddasaa Gammadaa jiraachuun hin beekamu.
Wanti hafe qooda kanaa nama biraatiin qabame. Hiriyaa Taaddasaa kan dhihoo ta'e Masrashaa Ayyalee Turuloo, kan abbaa manaa haadha abbaa Tarikegnii ta'e irraa, kan dhugaalee Tarikegniin har'a akka meeshaa qajeelfamaatti qabatu dabarseen ture:
Wanta maatiin beekan hunda
- Wallaggaa
- Najjoo
- Akaakayyuu maqaan isaa Oddaa jedhamu
- Afaan Ingiliffaa dubbata ture
- Konkolaachisuu danda'a ture
Dhugaalee maatiidhaan darban: beekumsa maatiin qaban isa gaarii, waggaa shantamaa ol tureef eegame.
Fi haadha isaatiinis. Waan hunda keessatti, akaakoo abbaa tokko kan maqaa ofii isaa Tarikegniif kennuu barbaade dabalatee, Fanaayeen "dhaala abbaa koo jaalattee eegdee turte," ilma ishee dhugaan abbaa isaa akka hin geeddaramne dhorkitee.
Maqaan tokko, waggaa shantamaa ol, yaadannoo qofaan eegame.
Guyyaa 3 Hagayya 2026, maqaan Taaddasaa Gammadaa galmee Missing From Ethiopia keessatti galmaa'e, kunis galmee dhaabbataa, hawaasaaf ifa ta'e, sakatta'amuu danda'u, afaanota shan keessatti: Amaariffa, Afaan Oromoo, Tigrigna, Arabiffaa, fi Ingiliffaan.
Akkuma maatiin isaa beekaniitti, kun dokumentii duraa waggaa shantamaa ol keessatti maqaa isaa qabatee ba'e dha.
Suuraan galmee kanaa kan ilma isaa dha; kan kennames abdiin fuula abbaa keessatti argamuu dandaʼu jedhamee. "Ani amma umuriin koo 50 keessa jira, kan fuudhe, ijoollee afur qaba" jedha Tarekegn barreessuun. "Galanni Waaqayyoof haa taʼu! Barbaacha itti fufeera." Har'a Hawaasaa, kibba Itoophiyaa keessatti jiraata.
Iddoo tokko keessatti, Nejoo keessatti maatiin ilma gara kibbaatti qorattoota biyya alaa waliin deemee gara mana hin deebine yaadatu jiraachuu danda'a. Iddoo tokko keessatti, kuusaa qorannoo keessatti suuraan, yaadannoo bakka hojiitti maqaan, yookiin miseensa gareen Dr. Todd kan gargaaraa afaan Ingiliffaan dubbatuu fi Wallaggaa irraa dhufee konkolaataa oofuu danda'u yaadatu jiraachuu danda'a.
Yoo Nejoo irraa taate, yoo maatii Oodaa beektu, ykn yoo garee qorannoo Dime keessatti bara 1972 hanga 1974 hojjetee yaadattu ta'e, maaloo hima kenni. Yoo fedhii gargaaruu qofa qabaatte, seenaa kana qooddadhu. Waggaa shantamaa oliin booda, sararri ragaa Tadesse ilaalchisu amma jira. Akka argamu gargaari.
Seenaan kun eeyyama Tarekegn (Daawit) Tadesse Gemeda tiin maxxanfamee, seenaa inni ofii isaatiin barreesse irraa fudhatameera.
